AI-act en Machineverordening: wat verandert er voor Nederlandse werkgevers met humanoïdes in 2026?

AI-Act: wat geldt vanaf augustus 2026

De AI-Act (EU 2024/1689) is op 1 augustus 2024 in werking getreden, maar verschillende verplichtingen gaan gefaseerd in. Vanaf 2 augustus 2026 zijn organisaties die een AI-systeem inzetten ('deployers') verplicht tot transparantie naar werknemers wanneer dat systeem hen direct kan beïnvloeden - en humanoid robots vallen daar volledig onder.

Praktisch betekent dit: een werknemer moet weten dát er een humanoid in zijn werkomgeving draait, wat die robot doet, en hoe data over de werknemer wordt verwerkt. Die documentatie moet ergens vandaan komen. Vraag bij je leverancier na wat hij aanlevert en wat je zelf moet opstellen, want dat verschilt per fabrikant.

Machineverordening: vervangt de Machinerichtlijn op 20 januari 2027

De huidige Machinerichtlijn 2006/42/EG wordt op 20 januari 2027 vervangen door Verordening (EU) 2023/1230. Voor humanoïdes is dit relevant omdat zelflerende systemen - voorheen een grijs gebied - nu expliciet onder de richtlijn vallen. Een Apollo die zijn taakgedrag bijwerkt na een software-update vereist hernieuwde conformiteitsbeoordeling als die update 'wezenlijke wijzigingen' aanbrengt.

Wat is een 'wezenlijke wijziging' eigenlijk?

De Europese Commissie definieert het als: een verandering die de prestaties of veiligheid van de machine verandert op een wijze die niet door de oorspronkelijke risicobeoordeling was voorzien. Voor humanoïdes met VLA-modellen kan dit elke maand triggeren. De vraag is dan wie opnieuw moet beoordelen: de fabrikant die de update uitrolt, of jij als gebruiker. Dat hangt af van wat er in je contract staat. Regel het voordat je tekent, niet als de eerste update er al is.

AVG-aspect: wat als de robot camera's heeft?

Vrijwel alle humanoïdes hebben camerasystemen. Wanneer die werknemers in beeld kunnen brengen, geldt de AVG. Verwerking moet rechtmatigheid, proportionaliteit en doelbinding kennen, en je hebt een verwerkersovereenkomst nodig met je leverancier. Eén belangrijke regel: camerastreams mogen niet structureel buiten de EU worden verwerkt. Zoek dus uit waar de beeldverwerking van jouw robot landt en laat dat met zoveel woorden in de verwerkersovereenkomst zetten.

OR-aspect: instemmingsrecht onder de WOR

Onderschat dit niet. Op grond van artikel 27 van de Wet op de ondernemingsraden (WOR) heeft de OR instemmingsrecht bij regelingen die de werkomgeving wezenlijk veranderen. De introductie van een humanoid valt daar onder. Praktisch: betrek de OR vroeg, vóór de pilot. Zorg dat je de OR kunt vertellen wat de robot doet, welke beelden hij maakt en wie hem kan stopzetten. Zonder die antwoorden wordt het een moeizame vergadering.

Aansprakelijkheid: wie als de robot schade veroorzaakt?

Dit is het meest gestelde juridische vraagstuk. De wettelijke productaansprakelijkheid ligt bij de fabrikant (richtlijn 85/374/EEG, herzien in EU 2024/2853). Werkgever-aansprakelijkheid voor schade aan derden ligt bij de werkgever zelf. Wie welk deel van dat risico draagt, staat in de polis van de fabrikant en in jouw eigen aansprakelijkheidsverzekering. Vraag beide op voordat de robot er is.

Samengevat

Een Nederlandse MKB-er die een humanoid inzet, moet vóór deployment: (1) een AI-Act deployer-registratie hebben, (2) een Machineverordening-conformiteitsbeoordeling, (3) een AVG-verwerkersovereenkomst, (4) OR-instemming, (5) WA-verzekering. Punt 4 blijft altijd bij de werkgever zelf, alleen jij kunt met je eigen OR om tafel. De rest is verdeelwerk tussen jou en je leverancier. Wij zijn een jonge onderneming en hebben nog geen lease lopen, dus we gaan hier niet neerzetten dat het bij ons standaard geregeld is. Wel leggen we per opdracht vast wie welk punt oppakt, voordat de robot er staat.