Machineverordening 2027: wat verandert er, en vanaf wanneer.

Wat is de Machineverordening 2023/1230?

De Machineverordening (EU) 2023/1230 is de Europese wet voor de veiligheid van machines. Ze vervangt vanaf 20 januari 2027 de Machinerichtlijn 2006/42/EG. (geconsolideerde tekst, EUR-Lex) Het grote verschil zit al in de naam: een verordening geldt rechtstreeks in elke lidstaat, een richtlijn moest eerst in nationale wetgeving worden omgezet. Vanaf 2027 is de tekst in Nederland, Duitsland en Polen dus letterlijk dezelfde.

De kern is niet veranderd: een machine mag pas in de handel of in bedrijf als ze voldoet aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen van bijlage III, met CE-markering, een EU-conformiteitsverklaring en technische documentatie. De verordening geldt voor machines, maar ook voor wat de tekst "verwante producten" noemt: veiligheidscomponenten, hijs- en hefgereedschap, kettingen, kabels en banden, en verwijderbare mechanische overbrengingssystemen. Niet voltooide machines vallen er ook onder, met een eigen, lichter regime.

Wat wél veranderde: de verordening is geschreven voor machines die software draaien, verbonden zijn en soms zelf leren. De Machinerichtlijn uit 2006 kende geen van die drie.

Alle datums op een rij

De verordening treedt gefaseerd in werking. Dit zijn de datums uit artikel 54, na de rectificatie:

• 29 juni 2023: publicatie in het Publicatieblad van de EU (L 165).
• 19 juli 2023: inwerkingtreding. Vanaf die dag gelden al artikel 6, lid 7, en de artikelen 48 en 52 (onder meer de overgangsbepalingen).
• 20 januari 2024: de artikelen 26 tot en met 42 zijn van toepassing. Dat zijn de regels voor aangemelde instanties (notified bodies), zodat die zich konden voorbereiden.
• 20 oktober 2026: artikel 50, lid 1: de lidstaten moeten hun sancties op overtreding hebben vastgesteld en bij de Commissie gemeld.
• 20 januari 2027: de verordening is volledig van toepassing en de Machinerichtlijn 2006/42/EG wordt ingetrokken (artikel 51, lid 2).
• 20 juli 2028: de Commissie brengt haar eerste evaluatieverslag uit, daarna elke vier jaar (artikel 53).

Over die 14 en 20 januari: de eerste versie van de tekst noemde overal 14 januari 2027, en die datum staat nog op veel websites. Een rectificatie in het Publicatieblad heeft alle data verschoven naar de twintigste; de geconsolideerde versie markeert ze met "C1". Kom je 14 januari tegen, dan lees je een verouderde bron.

Geen overgangsperiode: wat dat betekent

De Machineverordening kent geen overgangsperiode waarin je nog even onder de oude richtlijn mag leveren. Artikel 52, lid 1, zegt alleen dat lidstaten producten die vóór 20 januari 2027 overeenkomstig Richtlijn 2006/42/EG in de handel zijn gebracht, niet mogen tegenhouden. Het scharnier is dus het moment van in de handel brengen: de eerste keer dat een machine in de EU beschikbaar wordt gesteld.

• Een machine die in 2026 in de handel is gebracht onder de richtlijn, mag in 2027 gewoon verkocht, geleverd en gebruikt worden.
• Een machine die pas ná 20 januari 2027 in de handel komt, moet aan de verordening voldoen. Ook als hij in 2026 is ontworpen of besteld.
• EG-typeonderzoekcertificaten die onder de richtlijn zijn afgegeven, blijven geldig tot ze verlopen (artikel 52, lid 2).

Voor fabrikanten betekent dit dat 2026 het jaar is waarin de technische documentatie en de conformiteitsbeoordeling op de nieuwe eisen moeten staan. Voor kopers betekent het dat je bij een levering rond de jaarwisseling moet vragen onder welk regime de machine in de handel is gebracht.

Wat verandert er ten opzichte van de Machinerichtlijn?

Zes punten die in de praktijk het meest uitmaken, met het artikel erbij.

• Cybersecurity wordt een veiligheidseis. Bijlage III, punt 1.1.9 ("bescherming tegen corruptie"): het aansluiten van een ander apparaat, ook op afstand, mag niet tot een gevaarlijke situatie leiden, en hardware die toegang geeft tot veiligheidskritische software moet beschermd zijn tegen onbedoelde én opzettelijke corruptie. Punt 1.2.1 eist dat besturingssystemen bestand zijn tegen "redelijkerwijs voorzienbare kwaadwillige pogingen van derden".
• Zelflerende besturing krijgt eigen regels. Punt 1.2.1, onder d: er mogen geen wijzigingen mogelijk zijn aan de instellingen of regels die de machine zelf of de bediener genereert, ook niet in de leerfase, als die tot gevaar kunnen leiden. Onder f: een traceringslogboek van ingrepen en van geüploade versies van veiligheidssoftware. En bijlage I, deel A, punten 5 en 6: veiligheidscomponenten en ingebouwde systemen "met volledig of gedeeltelijk zelfontwikkelend gedrag waarbij wordt gebruikgemaakt van methoden op basis van machinaal leren die veiligheidsfuncties waarborgen" staan op de lijst van hoogrisicomachines. Daarvoor is beoordeling door een aangemelde instantie verplicht (artikel 25, lid 2); een eigen verklaring op basis van geharmoniseerde normen volstaat daar niet.
• De gebruiksaanwijzing mag digitaal. Artikel 10, lid 7. Wel met voorwaarden: op de machine of verpakking moet staan hoe je erbij komt, de gebruiksaanwijzing moet te downloaden en te printen zijn, ze moet online blijven gedurende de verwachte levensduur en minstens tien jaar na het in de handel brengen, en wie er bij aankoop om vraagt krijgt binnen een maand gratis een papieren exemplaar. Voor machines die ook door niet-professionele gebruikers gebruikt kunnen worden, moet de veiligheidsinformatie sowieso op papier meekomen.
• "Substantiële wijziging" is nu gedefinieerd. Artikel 3, punt 16: een niet door de fabrikant voorziene wijziging, fysiek of digitaal, na het in de handel brengen, die een nieuw gevaar creëert of een bestaand risico vergroot, en die extra afschermingen, beveiligingsinrichtingen of maatregelen voor stabiliteit of sterkte vereist. Wie zo'n wijziging uitvoert, wordt voor die machine zelf fabrikant met alle bijbehorende plichten (artikel 18). Dat geldt dus ook voor een software-aanpassing.
• Importeurs en distributeurs hebben eigen plichten. Artikel 13 en 14. Een importeur mag alleen conforme machines in de handel brengen en moet controleren of de fabrikant de conformiteitsbeoordeling heeft gedaan en de technische documentatie heeft opgesteld. Een distributeur moet vóór levering nagaan of de CE-markering, de EU-conformiteitsverklaring en de gebruiksaanwijzing erbij zitten. Onder de richtlijn was dit veel minder uitgeschreven.
• Een nieuwe indeling van hoogrisicomachines. Bijlage I heeft twee delen. Deel A (zes categorieën, waaronder de twee over zelflerende veiligheidsfuncties) moet altijd langs een aangemelde instantie. Deel B mag met eigen verklaring als er volledig volgens geharmoniseerde normen is gewerkt, en anders ook langs een instantie (artikel 25, lid 3).

Wie moet wat doen: fabrikant, importeur, distributeur, werkgever

De verordening verdeelt de plichten per rol in de keten. Dezelfde partij kan meer dan één rol hebben.

• Fabrikant (artikel 10): ontwerp en bouw volgens bijlage III, risicobeoordeling, technische documentatie, conformiteitsbeoordeling, EU-conformiteitsverklaring, CE-markering, gebruiksaanwijzing, en corrigerende maatregelen als er iets misgaat.
• Importeur (artikel 13): brengt een machine van buiten de EU in de handel en staat daarmee garant dat de fabrikant zijn werk heeft gedaan. Naam en adres van de importeur moeten op de machine.
• Distributeur (artikel 14): levert door en controleert dat markering, verklaring en gebruiksaanwijzing aanwezig zijn, in de juiste taal.
• Wie substantieel wijzigt (artikel 18): wordt fabrikant voor die machine.
• Werkgever of gebruiker: de verordening zelf legt de werkgever geen plichten op; ze gaat over het in de handel brengen. De werkgeverskant loopt via de arboregels: arbeidsmiddelen moeten voldoen aan de geldende productwetgeving en veilig zijn voor het werk waarvoor ze worden ingezet. In de praktijk betekent dat: vraag bij aanschaf om de conformiteitsverklaring onder 2023/1230, en doe je eigen werkplekbeoordeling.

Humanoïde robots onder de verordening

Een humanoïde robot is een machine in de zin van de verordening: een samenstel met aangedreven delen, bedoeld voor een toepassing. Drie punten uit de verordening raken humanoids harder dan de gemiddelde machine.

• Zelflerende veiligheidsfuncties. Zodra de balans, de botsdetectie of het stoppen bij een mens door een model wordt gestuurd dat op basis van machinaal leren werkt, valt dat deel onder bijlage I, deel A, punt 5 of 6. Dan is een aangemelde instantie verplicht. Of dat bij een specifiek model zo is, hangt af van hoe de fabrikant de veiligheidsfuncties heeft gebouwd, en dat hoort in de technische documentatie te staan.
• Software-updates over de lucht. Punt 1.2.1 en 1.1.9 gaan precies over dit soort machines: een update mag de veiligheidsinstellingen niet ongemerkt veranderen, en er moet een logboek zijn van welke versie wanneer is geladen. Een OTA-update die het gedrag van de robot verandert buiten wat de fabrikant heeft voorzien, kan bovendien een substantiële wijziging zijn.
• Wie is hier de fabrikant? Bij een robot uit China of de VS is de partij die hem de EU in brengt de importeur, met de plichten van artikel 13. EU-gebouwde modelen (NEURA en Pollen) hebben hun documentatie het verst op de verordening ingericht, en daar is de keten korter.

Verschil met de EU AI-Act

Twee wetten, één werkvloer. De Machineverordening gaat over de fysieke en digitale veiligheid van de machine; de AI-Act (EU 2024/1689) over het AI-systeem erin: risicoklasse, transparantie, toezicht. Een AI-systeem dat als veiligheidscomponent in een machine zit, is onder de AI-Act een hoogrisicosysteem. Een humanoïde robot moet aan allebei voldoen. De samenhang, met de datums van de AI-Act erbij, staat in onze gids AI-Act en Machineverordening.

Checklist voor 2026

Voor wie in 2027 machines in gebruik heeft of neemt. Elk punt is te controleren; "we zijn ermee bezig" telt niet.

• Maak een lijst van alle machines die na 20 januari 2027 in de handel komen of in bedrijf gaan, met per machine: fabrikant, importeur, en onder welk regime hij in de handel is of wordt gebracht.
• Vraag bij elke levering na 20 januari 2027 om de EU-conformiteitsverklaring waarin Verordening (EU) 2023/1230 wordt genoemd, niet Richtlijn 2006/42/EG.
• Controleer bij machines met zelflerende veiligheidsfuncties of de conformiteitsbeoordeling door een aangemelde instantie is gedaan (bijlage I, deel A, punten 5 en 6).
• Leg vast hoe software-updates worden getoetst, gelogd en teruggedraaid, en wie daarvoor tekent.
• Spreek af wie wijzigingen aan de machine mag doen. Een substantiële wijziging maakt je zelf fabrikant.
• Regel de gebruiksaanwijzing: digitaal mag, maar vraag bij aankoop om papier als je dat wilt, want daarna vervalt dat recht.
• Doe de werkplekbeoordeling opnieuw voor machines die een andere taak of werkzone krijgen.

Hoe BotLease dit afdekt

Bij een lease via BotLease leveren wij de robot met CE-markering, EU-conformiteitsverklaring en gebruiksaanwijzing, zoals artikel 13 en 14 van ons vragen, en houden we per robot bij welke softwareversie wanneer is geladen. De werkplekbeoordeling blijft van jou als werkgever; die bereiden we samen voor tijdens de intake, met de werkzone en de taak op papier. Plan een gratis intake voor een check van jouw beoogde inzet tegen de verordening.