EU AI-Act + Machineverordening voor humanoïde robots.

1. Waarom twee wetten en niet één?

Tot 2024 had Europa één robot-regulering: de Machinerichtlijn 2006/42/EG. Die wet ging vooral over fysieke veiligheid: kunnen mensen geraakt of geplet worden. Voor klassieke industriële robots werkte dat prima.

Maar humanoïdes hebben twee gezichten: ze zijn machines (fysieke veiligheid) én ze hebben AI (gedragsveiligheid). Een Apptronik Apollo die een verkeerde inschatting maakt over wat de operator gaat doen, valt niet onder de Machinerichtlijn: daar gaat het over klemvang, niet over beslissingen.

Dus heeft de EU twee complementaire wetten gemaakt: de AI-Act (Verordening 2024/1689) voor de AI-kant, en de nieuwe Machineverordening 2023/1230 als upgrade van de Machinerichtlijn, met expliciete vereisten voor digitale systemen en cybersecurity.

Beide gelden voor humanoïde robots. Dubbele conformiteit. Dat klinkt veel, maar in de praktijk overlappen de checks 60-70%.

2. EU AI-Act: wat is het, wanneer geldt het, voor wie?

Wat: Verordening (EU) 2024/1689, officieel gepubliceerd 12 juli 2024. Geleidelijke inwerkingtreding tussen feb 2025 (verboden AI-praktijken) en aug 2027 (volledig). Voor humanoid-werkgevers is de cruciale datum 2 augustus 2027: dan is de AI-Act volledig van toepassing, ook voor high-risk AI-systemen.

Voor wie: Iedereen die een AI-systeem in de EU op de markt brengt (provider) of gebruikt voor professionele doeleinden (deployer). Voor humanoid-leasing: de fabrikant + BotLease zijn providers. Jouw bedrijf is deployer.

Risicoclassificatie: 4 niveaus. Onaanvaardbaar risico (verboden, bv. sociaal kredietscoresysteem), hoog risico (strenge eisen), beperkt risico (transparantie-eisen), minimaal risico (geen specifieke eisen).

Humanoïde robots in werkomgevingen vallen vrijwel altijd onder high-risk. Reden: ze worden ingezet voor taken die de veiligheid of fundamentele rechten van werknemers kunnen beïnvloeden (artikel 6, AI-Act + Annex III voor werkgelegenheidstoepassingen).

3. Wat moet een high-risk AI-systeem doen?

Acht vereisten in een notendop (artikelen 8-15 AI-Act):

• Risk management system: geïdentificeerde en gemonitorde risico's gedurende de levensduur.
• Data governance: trainingsdata moet representatief en bias-vrij zijn, met audit-trail.
• Technische documentatie: alles wat een auditeur voor de conformiteitsbeoordeling moet kunnen lezen.
• Record-keeping: automatische logging van AI-besluiten gedurende minimaal 6 maanden.
• Transparantie: werknemers moeten weten dat ze met AI werken en welke data verzameld wordt.
• Human oversight: er moet een mens zijn die kan ingrijpen en de robot kan stoppen.
• Accuracy + robustness + cybersecurity: gemeten en gedocumenteerd.
• Quality management system: voor de provider (fabrikant + BotLease).

De meeste zijn de verantwoordelijkheid van de provider (fabrikant + BotLease). Voor jou als deployer (eindgebruiker): transparantie naar werknemers, human oversight inrichten, en post-market monitoring uitvoeren (= bijhouden of de robot doet wat hij moet doen).

4. EU Machineverordening 2023/1230: wat verandert er?

De Machineverordening (EU) 2023/1230 vervangt de oude Machinerichtlijn 2006/42/EG vanaf 20 januari 2027. Wat is anders:

• Cybersecurity-vereisten: robots moeten beveiligd zijn tegen hacking. Specifiek voor humanoïdes: software-updates, encrypted communication, secure boot.
• AI-gerelateerde veiligheid: als de robot AI gebruikt om beslissingen te nemen, moet het AI-component apart geëvalueerd worden. Dit haakt aan op de AI-Act.
• Software updates: niet meer optional. Voor de hele levensduur moet de fabrikant updates leveren. Voor lease-modellen (BotLease) betekent dit dat wij continu moeten patchen.
• Significante modificaties: als je een robot na deployment significant aanpast (nieuwe gripper, andere AI-model), is er een nieuwe conformiteitsbeoordeling nodig.
• Digitale documentatie: papier-handleidingen mogen vervangen worden door digitale, met QR-code op de robot.

Voor leveranciers buiten de EU (Unitree, UBTECH, EngineAI) wordt dit een hobbel. Hun robots zijn ontworpen voor de Chinese markt en moeten geretrofit worden voor EU-conformiteit. Die retrofit regelen wij, samen met de partij die de units levert. Wat dat per model kost is nog niet uitgevraagd, dus dat hoor je bij de offerte en niet achteraf.

5. Checklist voor werkgevers (deployers)

Wat jij als werkgever moet doen vóór je een humanoid in dienst neemt:

• Risicobeoordeling op de werkvloer: werkzones, route-conflicten, mens-robot interacties. Dit is een verantwoordelijkheid van de werkgever; wij denken mee en leveren de documentatie.
• Transparantieverklaring aan werknemers: vooral OR / vakbond moet betrokken zijn. Welke data wordt verzameld? Wie heeft toegang?
• Operator-instructie: minstens 1 persoon op locatie moet de robot kunnen stoppen en herstarten; bij oplevering leggen we dat uit.
• Monitoring tijdens gebruik: houd incidenten, uptime en foutpercentage bij.
• Incident-meldingsplicht: bij ernstige incidenten (letsel, dataverlies) meld je bij de AI-Office (Brussel) binnen 15 dagen.
• Verwerkersovereenkomst (DPA): voor AVG/GDPR-conformiteit van camera- en sensordata.

Klinkt veel, en dat is het ook. Wij hebben dit traject nog niet eerder gedraaid, dus we zetten hier geen percentage neer over wat wij overnemen. Eén ding staat wel vast: de risicobeoordeling op de werkvloer blijft bij jou als werkgever, die kan een leverancier niet van je overnemen. De verdeling van de rest spreken we per opdracht af en die zetten we in het contract, voordat er een robot binnenkomt.

6. Waarom EU-gebouwde robots in voordeel zijn

Een veelgemaakt misverstand: "als de robot CE-gemarkeerd is, ben ik klaar". Niet meer vanaf 2027. De AI-Act voegt een aparte conformiteitsbeoordeling toe die per AI-systeem kijkt, niet alleen per hardwaremodel.

EU-gebouwde modellen (NEURA 4NE-1, Pollen Reachy 2) hebben de meeste compliance-documentatie al klaar omdat de fabrikanten zelf EU-bedrijven zijn. NEURA werkt direct met TÜV Süd. Voor jou als deployer betekent dat: kortere onboarding, minder juridische risico, lagere kans op verrassingen.

Aziatische modellen (Unitree, UBTECH, EngineAI) vragen extra werk. Elke inzet moet voldoen aan de Machineverordening; de fabrikant levert de CE-documentatie, wij leggen dat per inzet vast. EU-specifieke patches houden we bij. Niet onmogelijk, wel meer werk.

Amerikaanse modellen (Apptronik Apollo, Figure, 1X NEO) zijn op zijn vroegst in 2027 EU-leverbaar (wachtlijst 2027), omdat de fabrikanten nu zelf hun documentatie EU-klaar maken. Daarom staan ze op onze wachtlijst.

7. Tijdpad: wat moet wanneer?

• 2 februari 2025: AI-Act bepalingen voor verboden AI-praktijken treden in werking. Niet relevant voor humanoid-leasing.
• 2 augustus 2025: AI-Act algemene bepalingen + AI-Office in Brussel operationeel.
• 2 februari 2026: AI-Act-codes-of-practice voor general-purpose AI gereed. Indirect relevant.
• 20 januari 2027: ⚠️ Machineverordening 2023/1230 verplicht. Oude Machinerichtlijn vervalt voor nieuwe inzet.
• 2 augustus 2027: ⚠️ AI-Act volledig van toepassing. High-risk AI-systemen (= humanoids in werkomgevingen) moeten hun conformiteitsbeoordeling hebben afgerond.

Voor BotLease betekent dit: alles wat we vanaf 20 januari 2027 inzetten moet aan de Machineverordening voldoen, en uiterlijk op 2 augustus 2027 ook aan de AI-Act. Wij plannen contracten zo dat dit ingebouwd is.

8. Praktijkvoorbeeld: wat betekent dit voor jouw inzet?

Scenario: een 3PL in Rotterdam wil in maart 2027 starten met 2× Unitree H1-2 voor tote-handling.

Stappen:

• Week 1: intake. Samen kijken we naar de werkplek en de taak; de risicobeoordeling op de werkvloer ligt bij de werkgever.
• Week 2: vastleggen. De fabrikant levert de CE-documentatie, wij leggen vast dat de Unitree H1-2 in deze situatie aan de Machineverordening voldoet. Dat duurt langer omdat het een Chinees model is.
• Week 3: deployment + korte operator-instructie. OR/personeel ingelicht via transparantieverklaring. Verwerkersovereenkomst getekend.
• Week 4: productie. Houd uptime en incidenten bij.
• 2 augustus 2027: AI-Act volledig van toepassing. Omdat de inzet vooraf is vastgelegd, lopen we het na en leveren we bijgewerkte documentatie aan.

Reken op een paar weken extra bovenop de pilot. Wat het compliance-werk kost weten we pas als we het bij een keuringsinstantie hebben uitgevraagd, dus we noemen hier geen bedrag. Het staat in de offerte voordat je tekent.